۱۸ و ۱۹ دی؛ دو روز در قلب این آرشیو

در خط زمانی اعتراضات یک نقطه وجود دارد که از آن به بعد همه‌چیز تغییر می‌کند.

اعتراض‌ها ۷ دی با تعطیلی مغازه‌ها و تجمع در تهران شروع شد؛ زمانی که سقوط ارزش ریال و افزایش قیمت‌ها بازاریان را به خیابان کشاند.

خیلی زود ماجرا از بازار فراتر رفت.

دانشجوها به اعتراضات پیوستند.

شهرهای بیشتری به پا خاستند.

نیروهای امنیتی تیراندازی کردند.

بازداشت‌ها شروع شد.

خبر کشته‌شدن معترضان رسید.

و بعد رسیدیم به ۱۸ دی ۱۴۰۴.

روزی که اعتراضات به اوج رسید.

و ایران خاموش شد.

۱۸ دی؛ هم‌زمان با کشتار، اینترنت قطع شد

در حالی که اعتراضات در نقاط مختلف کشور جریان داشت، ارتباط ایران با اینترنت جهانی تقریباً به‌طور کامل قطع شد.

برای فهمیدن اتفاقات آن شب، این موضوع بسیار مهم است.

مردم داخل ایران دیگر نمی‌توانستند مثل قبل فیلم و عکس را برای جهان بفرستند.

خانواده‌ها به‌سختی می‌توانستند با بستگانشان در خارج از کشور تماس بگیرند.

رسانه‌ها و سازمان‌های حقوق‌بشری بخش بزرگی از راه‌های معمول دریافت اطلاعات از داخل ایران را از دست دادند.

اما با قطع اینترنت، خشونت متوقف نشد.

فقط رسیدن شواهد به بیرون به تأخیر افتاد.

بخش زیادی از آنچه اتفاق افتاده بود بعداً آشکار شد.

فیلم‌هایی که از ایران خارج شدند.

شهادت شاهدان.

خانواده‌هایی که عزیزانشان را شناسایی کردند.

تحقیقات سازمان‌های حقوق‌بشری.

و نام‌هایی که در روزهای اول فقط در خانواده، بیمارستان، پزشکی قانونی یا میان مردم یک شهر شناخته شده بودند، کم‌کم وارد اسناد عمومی شدند.

امروز در «کشتار دی ۱۴۰۴»، ۲٬۹۶۴ نفر با نام ثبت شده‌اند که تاریخ کشته‌شدنشان ۱۸ دی است.

این عدد تخمین نیست.

یعنی در حال حاضر ۲٬۹۶۴ پرونده انسانی در آرشیو به این روز متصل است.

پشت عدد ۲٬۹۶۴ یک حادثه واحد نیست

وقتی با چنین عدد بزرگی روبه‌رو می‌شویم، شاید ناخودآگاه تصور کنیم همه این افراد در یک محل یا یک واقعه کشته شده‌اند.

اما آرشیو چنین چیزی نشان نمی‌دهد.

پرونده‌ها در نقاط مختلف ایران پراکنده‌اند.

شواهدی که بعدها منتشر شد از استفاده از نیروی مرگبار در شهرها و استان‌های مختلف خبر می‌دهد.

تحقیقات بعدی سازمان‌های حقوق‌بشری و هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل ابعاد گسترده استفاده از نیروی مرگبار را مستند کردند. دیده‌بان حقوق بشر نیز شهادت‌ها و ویدیوهایی از تهران را بررسی کرد که تیراندازی مستقیم را نشان می‌داد.

اما حتی این توضیحات هم می‌تواند آدم‌ها را پشت کلمات پنهان کند.

چون عدد ۲٬۹۶۴ از زندگی‌های جداگانه ساخته شده.

یک دانشجو.

یک کارگر در راه برگشت از محل کار.

یک پدر یا مادر.

یک نوجوان.

کسی که در اعتراض شرکت کرده بود.

کسی که فقط از خیابانی عبور می‌کرد که اعتراض در آن جریان داشت.

برای بعضی‌ها عکس و شرح نسبتاً کاملی از آنچه اتفاق افتاده داریم.

برای بعضی دیگر فعلاً چیزی بیشتر از یک نام، یک شهر، یک تاریخ و منبعی که آن نام را ثبت کرده نداریم.

کمبود اطلاعات درباره یک نفر، او را کمتر واقعی نمی‌کند.

فقط نشان می‌دهد چه مقدار از داستانش هنوز گم شده است.

بعد ۱۹ دی رسید

اینترنت همچنان قطع بود.

اعتراض‌ها ادامه داشت.

کشتار هم ادامه پیدا کرد.

شواهدی که بعدها از ایران بیرون آمد از تعداد بسیار بالای کشته‌ها و مجروحان در تهران، مشهد، کرج، اصفهان، رشت و شهرهای دیگر خبر می‌داد.

در حال حاضر «کشتار دی ۱۴۰۴» ۱٬۸۹۰ نفر را با تاریخ کشته‌شدن ۱۹ دی ثبت کرده است.

باز هم این عدد به این معنا نیست که ادعا می‌کنیم دقیقاً ۱٬۸۹۰ نفر در آن روز کشته شدند.

معنایش این است که امروز ۱٬۸۹۰ انسان را با نام داریم که اطلاعات پرونده‌شان تاریخ مرگ را ۱۹ دی نشان می‌دهد.

ممکن است نام‌های دیگری پیدا شوند.

ممکن است با رسیدن اسناد بهتر، تاریخ بعضی پرونده‌ها تغییر کند.

ممکن است مشخص شود دو رکورد در واقع متعلق به یک نفر بوده‌اند و با هم ادغام شوند.

این عدد، شمار زنده آرشیو است.

نه آمار نهایی کشته‌شدگان.

۴٬۸۵۴ نام فقط در دو روز

اگر این دو روز را کنار هم بگذاریم، در حال حاضر ۴٬۸۵۴ نام در آرشیو به ۱۸ و ۱۹ دی مربوط می‌شود.

یعنی حدود دو سوم از ۷٬۲۹۹ نامی که در روایت عمومی فعلی آرشیو ثبت شده‌اند، فقط به همین دو روز برمی‌گردند.

همین تمرکز عظیم یکی از دلایلی است که ۱۸ و ۱۹ دی در قلب این پروژه قرار دارند.

اما دلیل دیگری هم وجود دارد.

این دقیقاً همان زمانی بود که ثبت و انتقال آنچه در ایران می‌گذشت به‌شدت دشوار شد.

تقریباً همان لحظه‌ای که خشونت به شدیدترین مرحله خود رسید، کشور از اینترنت جهانی جدا شد.

برای فهم شواهد باقی‌مانده، نمی‌توان این دو اتفاق را از هم جدا کرد.

۲۰ دی؛ کهریزک

روز بعد، بخشی از تصاویر نشان دادند پشت این اعداد چه چیزی قرار دارد.

ویدیوهایی از مرکز پزشکی قانونی کهریزک منتشر شد.

عفو بین‌الملل بعداً این تصاویر را بررسی کرد و دست‌کم ۲۰۵ کیسه جسد مجزا را در آن محل شمارش کرد.

تصاویر دیگری خانواده‌هایی را نشان می‌داد که دنبال عزیزانشان می‌گشتند.

برای بسیاری از خانواده‌ها دیگر سؤال فقط این نبود:

پسرم کجاست؟

دخترم کجاست؟

همسرم کجاست؟

سؤال تبدیل شده بود به:

کدام بیمارستان؟

کدام پزشکی قانونی؟

کدام پیکر؟

و برای کسانی که ماه‌ها بعد تلاش می‌کنند آن روزها را بازسازی کنند، همین تصاویر بخشی از زنجیره شواهدی هستند که در شرایطی استثنایی باقی ماندند.

بعضی‌ها همان روز جان نباختند

حتی تعیین اینکه یک قربانی متعلق به ۱۸ یا ۱۹ دی است همیشه ساده نیست.

آرشیو در حال حاضر هفت نفر را ثبت کرده که در ۱۸ یا ۱۹ دی مجروح شدند اما در روزهای بعد جان باختند.

این تفاوت مهم است.

اگر کسی ۱۸ دی هدف گلوله قرار گرفته و چند روز بعد در بیمارستان جان باخته، کدام تاریخ داستان او را تعریف می‌کند؟

روز تیراندازی؟

یا روز مرگ؟

یک پایگاه داده به تاریخ و فیلد مشخص نیاز دارد.

اما زندگی یک انسان همیشه داخل چنین خانه‌هایی جا نمی‌شود.

به همین دلیل باید اطلاعات پشت عدد حفظ شود و خود عدد را به‌تنهایی توضیح کامل ماجرا ندانیم.

کودکان هم بخشی از این آرشیوند

در روایت عمومی فعلی آرشیو، ۴۶۱ کودک و نوجوان در میان افرادی هستند که با نام ثبت شده‌اند.

این عدد شاید بیشتر از بسیاری از آمارهای دیگر ماهیت این فاجعه را نشان دهد.

این فقط درگیری میان یک حکومت مسلح و مخالفان سیاسی نبود.

در میان کشته‌شدگان ثبت‌شده، کودک و نوجوان هم هستند؛ کسانی که باید دهه‌ها بعد از دی ۱۴۰۴ زندگی می‌کردند.

ثبت سنشان مهم است.

ثبت عکسشان مهم است.

ثبت نامشان مهم است.

چون کلماتی مثل «تلفات»، «کشته‌شدگان» و «آمار مرگ» خیلی راحت انسان‌ها را داخل یک دسته‌بندی محو می‌کنند.

نام، دوباره آن انسان را جلوی چشم می‌آورد.

چرا این اعداد تغییر کرده‌اند؟

اگر از روزهای اول این پروژه را دنبال کرده باشید، احتمالاً عددهای متفاوتی برای ۱۸ و ۱۹ دی دیده‌اید.

این طبیعی است.

وقتی شواهد تغییر می‌کنند، آرشیو هم تغییر می‌کند.

نام تازه پیدا می‌شود.

رکورد تکراری کشف می‌شود.

تاریخی اصلاح می‌شود.

خانواده اطلاعات جدید می‌دهد.

شکل‌های مختلف یک اسم با هم تطبیق داده می‌شوند.

گاهی دو منبع که فکر می‌کردیم درباره دو نفر حرف می‌زنند، در واقع مربوط به یک انسان هستند.

و گاهی برعکس.

آرشیو تاریخی‌ای که با رسیدن شواهد تازه هیچ‌وقت تغییر نکند، بیشتر جای نگرانی دارد تا آرشیوی که اصلاحاتش را شفاف انجام می‌دهد.

مهم این است که دقیقاً توضیح بدهیم عدد چه معنایی دارد.

امروز یعنی:

۲٬۹۶۴ انسان ثبت‌شده با نام برای ۱۸ دی.

۱٬۸۹۰ انسان ثبت‌شده با نام برای ۱۹ دی.

نه پیش‌بینی.

نه برون‌یابی.

نه تخمین چیزی که نمی‌دانیم.

نام‌هایی که امروز برایشان در آرشیو پرونده و منبع وجود دارد.

آمارهای دیگری هم منتشر شده‌اند

سازمان‌ها و نهادهای مختلف اعداد متفاوتی درباره سرکوب منتشر کرده‌اند.

۲۷ دی، علی خامنه‌ای در یک سخنرانی عمومی پذیرفت که هزاران نفر کشته شده‌اند.

چند روز بعد شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی عدد رسمی ۳٬۱۱۷ کشته را اعلام کرد.

منابع مستقل اعداد متفاوتی منتشر کردند؛ بعضی بسیار بالاتر.

«کشتار دی ۱۴۰۴» این اعداد را با هم جمع یا میانگین نمی‌گیرد.

چند تخمین را انتخاب نمی‌کنیم تا تخمین تازه‌ای از خودمان بسازیم.

سؤال ما متفاوت است:

چه کسانی را می‌توانیم با نام شناسایی کنیم؟

به همین دلیل ممکن است عدد آرشیو از یک تخمین منتشرشده بیشتر و از تخمین دیگری کمتر باشد.

این‌ها یک چیز را اندازه نمی‌گیرند.

گزارش شهریور تصویر بزرگ‌تری داد

ماه‌ها بعد، هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل ارزیابی گسترده‌تری منتشر کرد.

این هیئت گفت نیروهای حکومتی در جریان سرکوب ۲۰۲۵–۲۰۲۶ در هر ۳۱ استان ایران مردم را کشته‌اند.

هیئت حقیقت‌یاب این سرکوب را تشدید بی‌سابقه خشونت توصیف کرد و نتیجه گرفت بسیاری از این موارد، در چارچوب یک حمله گسترده علیه غیرنظامیان، مصداق جنایت علیه بشریت هستند.

با این حال، هیئت حقیقت‌یاب آمار نهایی کشته‌شدگان را اعلام نکرد.

این تفاوت مهم است.

می‌توان ابعاد و ماهیت یک سرکوب را مستند کرد، بدون اینکه وانمود کنیم نام تمام قربانیان پیدا شده است.

قطع اینترنت یک وظیفه دوم برای ما ساخت

وظیفه اول یادآوری است.

پیدا کردن نام‌ها.

حفظ عکس‌ها.

ثبت داستان‌ها.

نشان دادن منابع.

اما ۱۸ و ۱۹ دی یک وظیفه دیگر هم ساخت:

بازسازی اتفاقاتی که در زمانی رخ دادند که مسیر عادی خروج شواهد از کشور مختل شده بود.

ویدیویی که چند روز بعد منتشر شده هنوز می‌تواند مهم باشد.

عکسی که روی یک گوشی باقی مانده می‌تواند مهم باشد.

اعلامیه خاکسپاری می‌تواند مهم باشد.

شهادت یک خانواده می‌تواند مهم باشد.

فهرستی که چند ماه بعد منتشر شده می‌تواند مهم باشد.

هیچ‌کدام نباید بدون بررسی پذیرفته شوند.

اما شواهد را هم نباید فقط به این دلیل کنار گذاشت که قطع اینترنت اجازه نداده همان لحظه به جهان برسند.

پس آرشیو ناچار است بخشی از مسیر را از آخر به اول طی کند.

از نام به منبع.

از منبع به تاریخ.

از تاریخ به مکان.

و از تکه‌های پراکنده به یک پرونده.

دو روز؛ هزاران داستان ناتمام

می‌توان ابعاد ۱۸ و ۱۹ دی را با عدد نشان داد.

۲٬۹۶۴.

۱٬۸۹۰.

۴٬۸۵۴ نام در دو روز.

اما این فقط شروع کار است.

هنوز بسیاری از پرونده‌ها عکس ندارند.

سن بعضی‌ها مشخص نیست.

درباره نحوه کشته‌شدن برخی تقریباً هیچ اطلاعاتی نداریم.

محل بعضی پرونده‌ها هنوز دقیق نیست.

برخی نام‌ها به