تیم TIM · · به‌روزرسانی: ۶ آبان ۱۴۰۵ · ۸ دقیقه مطالعه
در این مقاله
- ۶٬۱۸۲ پرونده
- «بازداشت شد» پایان داستان نیست
- «بازداشت‌شده، بدون حکم ثبت‌شده» دقیقاً همین معنی را دارد
- بعضی‌ها برگشتند
- بعضی‌ها حکم زندان گرفتند
- اسم زندان گاهی یک اطلاعات حیاتی است
- کسانی که وضعیتشان را نمی‌دانیم هم مهم‌اند
- این بخش با آرشیو جان‌باختگان فرق دارد
- حکم اعدام یک خطر جداگانه است
- چرا افراد آزادشده را نگه می‌داریم؟
- اینجا هم نام مهم‌تر از عدد است
- این پرونده‌ها باید مرتب به‌روز شوند
- آرام شدن خیابان‌ها پایان ماجرا نبود
وقتی خیابان‌ها آرام‌تر شدند، سرکوب تمام نشد.
فقط شکلش عوض شد.
تصاویری که از ۱۸ و ۱۹ دی در ذهن ماند، جمعیت، تیراندازی، مجروحان و پیکر کشته‌شدگان بود.
اما هم‌زمان بخش دیگری از سرکوب هم جریان داشت.
مردم بازداشت می‌شدند.
بعضی را وسط اعتراض گرفتند.
بعضی را بعدتر بازداشت کردند.
برخی به زندان یا بازداشتگاه منتقل شدند.
خانواده‌ها دنبال خبری از آن‌ها بودند.
بعضی‌ها بعداً آزاد شدند.
برای بعضی حکم زندان صادر شد.
و درباره سرنوشت عده‌ای هنوز اطلاعات روشنی نداریم.
برای همین «کشتار دی ۱۴۰۴» با ثبت نام کشته‌شدگان تمام نمی‌شود.
یک آرشیو دیگر هم وجود دارد:
کسانی که برده شدند.
۶٬۱۸۲ پرونده
در حال حاضر ۶٬۱۸۲ نفر در بخش زندانیان و بازداشت‌شدگان آرشیو ثبت شده‌اند.
اما این عدد را باید درست توضیح داد.
این به معنی آن نیست که امروز ۶٬۱۸۲ نفر از این افراد داخل زندان هستند.
آرشیو وضعیت پرونده‌ها را در طول زمان دنبال می‌کند.
در حال حاضر:
۴٬۴۷۱ نفر با وضعیت «بازداشت‌شده، بدون حکم ثبت‌شده» در آرشیو هستند.
۲۴۷ نفر حکم زندان ثبت‌شده دارند.
۸۱۹ نفر آزاد شده‌اند.
و وضعیت تعدادی دیگر هنوز روشن نیست یا در دسته‌های دیگر قرار می‌گیرد.
اگر کسی آزاد شده، پرونده‌اش حذف نمی‌شود؛ چون بازداشت او واقعاً اتفاق افتاده است.
اگر دوره زندان کسی تمام شود، حکم او از تاریخ پاک نمی‌شود.
و اگر ندانیم چه بر سر فردی آمده، نباید وانمود کنیم که می‌دانیم.
هدف فقط شمردن کسانی نیست که امروز پشت میله‌های زندان هستند.
هدف ثبت آن چیزی است که در جریان سرکوب اتفاق افتاد.
«بازداشت شد» پایان داستان نیست
گاهی یک نام با اطلاعات بسیار کمی به آرشیو می‌رسد.
فلانی بازداشت شده.
کجا؟
شاید بدانیم.
شاید نه.
کدام نهاد او را گرفته؟
نامشخص.
کجا برده شده؟
نمی‌دانیم.
اتهامش چیست؟
هنوز منبعی نداریم.
آزاد شده؟
گزارش قابل اتکایی پیدا نکرده‌ایم.
برای خانواده، بازداشت می‌تواند آغاز دوره‌ای باشد که حتی ساده‌ترین سؤال‌ها هم جواب ندارند.
کجاست؟
می‌توانیم با او حرف بزنیم؟
وکیل دارد؟
آسیب دیده؟
اتهامی به او زده‌اند؟
کی برمی‌گردد؟
اگر سندی برای جواب دادن نداریم، آرشیو هم نباید جواب بسازد.
«بازداشت‌شده، بدون حکم ثبت‌شده» دقیقاً همین معنی را دارد
بزرگ‌ترین گروه در این بخش، افرادی هستند که با وضعیت «بازداشت‌شده، بدون حکم ثبت‌شده» ثبت شده‌اند.
این عبارت با دقت انتخاب شده.
معنایش لزوماً این نیست که آن فرد هیچ حکمی نگرفته.
یعنی ما در حال حاضر حکم مستندی برای او در منابع آرشیو نداریم.
این دو با هم فرق دارند.
در جریان یک سرکوب گسترده، اطلاعات ناقص است.
ممکن است وضعیت قضایی فرد تغییر کند اما خبرش فوراً به رسانه‌ها، سازمان‌های حقوق‌بشری یا آرشیو نرسد.
ممکن است کسی که هنوز «بازداشت‌شده» نشان داده می‌شود، بعداً آزاد شده باشد.
ممکن است منتقل شده باشد.
ممکن است حکمی گرفته باشد که هنوز در منابع ما ثبت نشده.
برای همین وضعیت هر پرونده فقط چیزی را نشان می‌دهد که در حال حاضر می‌توانیم با منبع پشتیبانی کنیم.
نه هر چیزی که ممکن است در واقعیت اتفاق افتاده باشد.
بعضی‌ها برگشتند
در حال حاضر دست‌کم ۸۱۹ نفر در آرشیو با وضعیت «آزادشده» ثبت شده‌اند.
آزادی آن‌ها مهم است.
اما بازداشتشان را پاک نمی‌کند.
اگر هر کسی بعد از آزادی از آرشیو حذف شود، تصویر تاریخی سرکوب ناقص می‌شود.
پرونده این افراد هنوز می‌تواند نشان دهد بازداشت‌ها کجا اتفاق افتادند، چه کسانی هدف قرار گرفتند و حکومت چگونه به اعتراضات پاسخ داد.
برای خود فرد هم آزادی همیشه به معنی پایان ماجرا نیست.
ممکن است پرونده قضایی ادامه داشته باشد.
ممکن است محدودیت یا پیامدهای دیگری وجود داشته باشد.
ما فقط زمانی چنین جزئیاتی را ثبت می‌کنیم که منبع داشته باشیم.
اما اصل موضوع ساده است:
آزاد شدن، بازداشت را از تاریخ حذف نمی‌کند.
بعضی‌ها حکم زندان گرفتند
در حال حاضر برای ۲۴۷ نفر حکم زندان در آرشیو ثبت شده است.
حکمی که نمایش داده می‌شود بر اساس گزارش‌هایی است که در اختیار داریم.
اگر گزارش‌ها با هم اختلاف داشته باشند، سیستم طوری طراحی شده که اطلاعات جدیدتر را نشان دهد و اختلاف را هم ثبت کند.
چون پرونده قضایی ثابت نیست.
حکم ممکن است در تجدیدنظر تغییر کند.
وضعیت متهم ممکن است عوض شود.
اتهام تازه‌ای اضافه شود.
فرد از یک زندان به زندان دیگری منتقل شود.
اطلاعاتی که روزهای اول بازداشت منتشر شده ممکن است بعداً ناقص از آب دربیاید.
پس پرونده هم باید بتواند همراه با شواهد تغییر کند.
اسم زندان گاهی یک اطلاعات حیاتی است
برای بعضی افراد، محل زندان یا بازداشتگاه هم ثبت شده.
اوین.
شیبان.
وکیل‌آباد.
زندان مرکزی اردبیل.
زندان مهاباد.
و زندان‌ها و بازداشتگاه‌های دیگر در سراسر ایران.
برای خانواده‌ای که دنبال عزیزش می‌گردد، نام زندان فقط یک فیلد در پایگاه داده نیست.
گاهی اولین جواب به مهم‌ترین سؤال است:
کجا بردنش؟
اما همین اطلاعات هم ممکن است تغییر کند.
زندانی منتقل می‌شود.
فردی از بازداشتگاه به زندان می‌رود.
گاهی یک محل فقط یک بار در یک گزارش آمده.
پس اینجا هم باید همان چیزی را نشان دهیم که گزارش شده، نه چیزی که فقط حدس می‌زنیم.
کسانی که وضعیتشان را نمی‌دانیم هم مهم‌اند
وضعیت بعضی پرونده‌ها هنوز روشن نیست.
این‌ها گاهی از سخت‌ترین موارد هستند.
می‌دانیم فرد بازداشت شده، اما درباره اتفاقات بعدی اطلاعات قابل اتکایی نداریم.
شاید آزاد شده باشد.
شاید هنوز در بازداشت باشد.
شاید منتقل شده باشد.
شاید گزارش عمومی درباره پرونده‌اش متوقف شده باشد.
جای خالی در یک پرونده اجازه نمی‌دهد آن را با حدس پر کنیم.
گاهی دقیق‌ترین چیزی که می‌توان گفت این است:
هنوز نمی‌دانیم.
این بخش با آرشیو جان‌باختگان فرق دارد
آرشیو اصلی مربوط به کسانی است که در جریان سرکوب کشته شدند.
اما بخش زندانیان متفاوت است، چون بسیاری از این پرونده‌ها هنوز زنده و در حال تغییرند.
خود سایت درباره این افراد می‌گوید:
هنوز ممکن است بتوان به آن‌ها کمک کرد.
این تفاوت، هدف مستندسازی را هم تغییر می‌دهد.
درباره فردی که کشته شده، آرشیو حافظه و شواهد را حفظ می‌کند.
اما درباره یک زندانی، ثبت نام می‌تواند توجه را به یک پرونده در حال جریان جلب کند.
وضعیت قضایی او هنوز ممکن است تغییر کند.
هنوز ممکن است آزاد شود.
هنوز ممکن است خانواده‌اش خبری از او دریافت کند.
هنوز ممکن است توجه عمومی تأثیر داشته باشد.
این‌ها فقط پرونده‌های تاریخی نیستند.
بعضی از آن‌ها پرونده‌های حقوق‌بشری زنده‌اند.
حکم اعدام یک خطر جداگانه است
یک گروه را عمداً از فهرست عادی زندانیان جدا کرده‌ایم:
افرادی که با خطر اعدام روبه‌رو هستند.
این پرونده‌ها در بخش جداگانه اعدام‌ها دنبال می‌شوند تا میان هزاران پرونده بازداشت گم نشوند.
چون نوع خطر متفاوت است.
حکم زندان می‌تواند سال‌هایی از زندگی یک انسان را بگیرد.
حکم اعدام می‌تواند خود زندگی را بگیرد.
و بعد از کشتار دی، اعدام به مرحله دیگری از سرکوب تبدیل شد.
هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل گزارش داد که بین اسفند ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ دست‌کم ۲۹ مرد در ارتباط با اعتراضات اعدام شده‌اند و ده‌ها نفر دیگر در خطر اعدام قرار داشتند.
«کشتار دی ۱۴۰۴» به همین دلیل پرونده‌های مرتبط با اعدام را جداگانه دنبال می‌کند تا وضعیت هر فرد به‌صورت مستقل قابل پیگیری باشد.
چرا افراد آزادشده را نگه می‌داریم؟
این سؤال مهم است.
اگر کسی آزاد شده، چرا باید هنوز در آرشیو زندانیان باشد؟
چون این پروژه یک سند تاریخی هم هست.
فرض کنید چند سال دیگر بخواهیم سرکوب دی‌ماه را بررسی کنیم و فقط نام کسانی را داشته باشیم که در آن زمان هنوز زندانی‌اند.
هزاران بازداشت از تاریخ ناپدید می‌شود.
الگوها از بین می‌روند.
شهرها گم می‌شوند.
دیگر نمی‌توان ابعاد بازداشت‌ها را بازسازی کرد.
وضعیت یک انسان ممکن است تغییر کند.
اما اینکه او بازداشت شده، تغییر نمی‌کند.
اینجا هم نام مهم‌تر از عدد است
آمار بازداشت هم همان مشکل آمار کشته‌شدگان را دارد.
عدد بزرگ خیلی زود تبدیل به چیزی انتزاعی می‌شود.
«هزاران نفر بازداشت شدند» ابعاد ماجرا را نشان می‌دهد.
اما نمی‌گوید چه کسانی.
آرشیو اسمی سؤال سخت‌تری می‌پرسد:
چه کسی؟
کجا بازداشت شد؟
بعد چه اتفاقی افتاد؟
کدام منبع بازداشت را ثبت کرده؟
آزاد شد؟
حکم گرفت؟
الان کجاست؟
گاهی جواب بیشتر این سؤال‌ها را داریم.
گاهی فقط یکی را.
اما وقتی نام حفظ شود، اطلاعاتی که بعداً پیدا می‌شود جایی برای اضافه شدن دارد.
این پرونده‌ها باید مرتب به‌روز شوند
آرشیو زندانیان نمی‌تواند ثابت بماند.
کسی که امروز بازداشت است ممکن است فردا آزاد شود.
حکمی ممکن است نقض شود.
محل زندان تغییر کند.
پرونده‌ای که وضعیتش نامعلوم بود بالاخره روشن شود.
برای همین اطلاعات خانواده‌ها، وکلا، سازمان‌های حقوق‌بشری و گزارش‌های معتبر بسیار مهم‌اند.
اگر اطلاعات پرونده اشتباه است، باید اصلاح شود.
اگر فردی آزاد شده، باید ثبت شود.
اگر حکمش تغییر کرده، باید به‌روز شود.
اگر فردی که در آرشیو ثبت شده با فردی که منبع درباره‌اش نوشته یکی نیست، باید اصلاح شود.
هدف نگه داشتن بزرگ‌ترین عدد ممکن نیست.
هدف نگه داشتن دقیق‌ترین پرونده ممکن است.
آرام شدن خیابان‌ها پایان ماجرا نبود
یک خطر وجود دارد که سرکوب را فقط با تصاویر دراماتیک آن به یاد بیاوریم.
جمعیت.
تیراندازی.
پیکرها.
قطع اینترنت.
این تصاویر مهم‌اند.
اما سرکوب لازم نیست جلوی دوربین اتفاق بیفتد.
می‌تواند پشت دیوار زندان باشد.
داخل اتاق بازجویی.
در دادگاه.
در تماس تلفنی‌ای که به یک خانواده می‌گوید فرزندشان حکم گرفته.
یا در سکوتی که هیچ‌کس حاضر نیست بگوید عزیزشان را کجا برده‌اند.
برای همین نمی‌توان سرکوب دی‌ماه را فقط با شمارش کشته‌شدگان فهمید.
باید کسانی را هم دنبال کنیم که از خیابان جان سالم به در بردند و وارد سیستم بازداشت و زندان شدند.
بعضی‌ها برگشتند.
بعضی‌ها حکم گرفتند.
بعضی‌ها با خطری بسیار جدی‌تر روبه‌رو شدند.
و درباره بعضی‌ها هنوز اطلاعات کافی نداریم.
خیابان‌ها آرام‌تر شدند.
سرکوب تمام نشد.